تثبیت جایگاه مپنا در حوزۀ اکتشاف و تولید E&P

حوزۀ کسب ‌و ‌کار اکتشاف و تولید (E&P)

در اجرای سیاست‌های اقتصاد مقاومتی و بند ۱۲ سیاست‌های کلی برنامۀ ششم توسعه، “حمایت از تأسیس شرکت‌های غیردولتی برای سرمایه‌گذاری در فعالیت‌های اکتشاف (نه مالکیت)، بهره‌برداری و توسعۀ میادین نفت و گاز کشور به‌ویژه میادین مشترک در چارچوب سیاست‌های کلی اصل ۴۴” و  به منظور انتقال و ارتقای فناوری ملی در حوزۀ عملیات بالادستی نفت و توانمندسازی شرکت‌های ایرانی، شیوه‌نامه‌ای با هدف تأسیس شرکت‌های نفتی (E&P) ایرانی ابلاغ شد که بر اساس آن نحوۀ تایید صلاحیت شرکت‌های اکتشاف، توسعه و تولید از میدان‌های نفت و گاز توسط وزارت محترم نفت تبیین گردید.

در ساختار جدید قراردادهای نفتی موسوم به IPC علاوه بر استفادۀ حداکثری از ظرفیت‌های سازندگان داخلی برای تأمین تجهیزات و کالاهای موردنیاز پروژه‌ها و نیز بهره‌گیری از ظرفیت‌های پیمانکاران داخلی برای اجرای پروژه‌های نفتی (شرکت‌های مهندسی E  و پیمانکاران (EPC و انجام عملیات‌هایی مانند حفاری و تکمیل چاه‌ها در دریا و خشکی، به عنوان یک گام بسیار مهم و جدید تمهیداتی اتخاذ شده است که با استفاده از اهرم و امکان عقد و اجرای این نوع از قرارداد‌ها، با هدف تاسیس و تقویت ظرفیت‌های مدیریتی و فناوری کشور در اجرای پروژه‌های بزرگ نفتی در حوزۀ اکتشاف و تولید حداکثر بهره ممکن گرفته شود. لذا بهره‌گیری از شرکت‌های E&P ایرانی، در بندهای متعدد شرایط و الگوی جدید قراردادهای نفتی مورد توجه و اهتمام قرار گرفت.

در نهایت، وزارت محترم نفت بر اساس فرآیندی پیچیده، و پس از ارزیابی ۳۷ شرکت متقاضی برای فعالیت در قالب شرکت‌های اکتشاف و تولید E&P سرانجام هشت شرکت را به عنوان شرکت‌های ایرانی صاحب صلاحیت در این حوزه تعیین و معرفی کرد که نام گروه مپنا نیز در میان این ۸ شرکت قرار دارد.

تبیین مرزهای موجود در صنعت نفت و گاز

پیش از معرفی حوزۀ اکتشاف و تولید و شرکت‌های حائز صلاحیت E&P ، لازم است به نقاط مرزی صنعت نفت و گاز که از آنها با عنوان بالادستUpstream  و پایین‌دست Downstream یاد می‌شود، بپردازیم.

۱- عملیات بالادستی صنعت نفت Upstream

بر اساس قانون “اصلاح قانون نفت در سال ۱۳۹۰” کارهای بالادست در صنعت نفت شامل “کلیه مطالعات، فعالیت‌ها و اقدامات مربوط به اکتشاف، حفاری، استخراج، بهره‌برداری و صیانت از منابع نفتی، انتقال، ذخیره‌سازی و صادرات آن مانند پی‌جویی، نقشه‌برداری، زمین‌شناسی، ژئوفیزیک، ژئوشیمی، حفر و خدمات فنی چاه‌ها، تزریق گاز، آب، هوا یا هر فعالیتی که منجر به برداشت بهینه و حداکثری از منابع نفتی گردد و نیز احداث و توسعه تأسیسات و صنایع وابسته، تحدید حدود، حفاظت و حراست آنها برای عملیات تولید و قابل عرضه کردن نفت در حد جداسازی اولیه، صادرات، استفاده یا عرضه برای عملیات پایین‌دست را شامل می‌شود.”

با ملاحظۀ تعریف فوق و با توجه به اینکه در این قانون، عملیاتی با عنوان عملیات میان‌دستی وجود ندارد، لذا فعالیت‌های ذیل در عملیات بالادستی صنعت نفت انجام می‌شود: “عملیات عرضۀ نفت در حد جداسازی اولیه، صادرات (انتقال نفت یا گاز از طریق خطوط لوله در دریا، خشکی یا روش‌های حمل با کشتی) برای عرضه در آب‌های بین‌المللی.”

۲- عملیات پایین‌دستی صنعت نفت Downstream

عملیات پایین‌دستی صنعت نفت شامل کلیه مطالعات، فعالیت‌ها و اقدامات مربوط به تصفیه و پالایش در تأسیسات پالایشی جهت تولید فرآورده‌های نفتی و استفاده از آنها برای تولید محصولات پتروشیمیایی و انتقال، ذخیره‌سازی، توزیع، فروش داخلی، صادرات و واردات می‌باشد.

در عرف بین‌الملل، عملیات‌ها و فعالیت‌های مربوط به صنعت نفت و گاز به سه بخش امور بالادستی، میان‌دستی و پایین‌دستی تقسیم می‌شود.بر این اساس، فعالیت‌های میان‌دستی  به موضوع انتقال (به وسیله خطوط لوله، ریل، بارج، نفت‌کش‌ها و تراک‌ها)، ذخیره‌سازی و تمام فرآیندهای بازار فروش نفت از محل تولید نفت تا پالایشگاه‌ها و انتقال آنها به مصرف‌کنندگان یا مصرف‌کنندگان پایین‌دستی اطلاق می‌شود .اما در قانون موجود “اصلاح قانون نفت” این بخش به نحوی حذف و فعالیت‌های مربوط به آن به گونه‌ای در کارهای پایین‌دستی و بالادستی ادغام شده است .

تعریف شرکت‌های E&P و تبیین وجوه تمایز آنها با شرکت‌های IOC، OSC و EPC

در ادبیات بین‌المللی صنعت نفت و گاز، شرکت‌هایی که فعالیت‌های اکتشاف، توسعه و تولید نفت و گاز خام را به صورت یکپارچه انجام می‌دهند، تحت عنوان شرکت‌های اکتشاف و تولید (E&P) نامیده می‌شوند.

وجه تمایز این شرکت‌ها از شرکت‌های بین‌المللی نفتی (IOC) در این است که شرکت‌های IOC به فعالیت‌هایی بجز اکتشاف و توسعه در حوزۀ نفت می‌پردازند. این در حالی است که حوزۀ فعالیت یک شرکت  E&Pمنحصر به حوزۀ بالادستی صنعت نفت و گاز است و صرفا متمرکز بر اکتشاف و توسعه می‌باشد. بر اساس مطالعات بین‌المللی، شرکت‌های اکتشاف و تولید عموماً دو استراتژی اساسی دارند: نخست، عملیات بسیار پر ریسک اکتشافی و عملیات توسعه و تولید انجام می‌دهند. دوم، معطوف به روش کسب و استخراج هستند و طی آن به خرید مخازن کشف‌شدۀ متعلق به دیگر شرکت‌ها و سپس بهره‌برداری از آنها اقدام می‌کنند. اما وجه تمایز این‌گونه شرکت‌ها با شرکت‌های EPC و OSC به این شرح است که شرکت‌های ارائه‌دهندۀ خدمات نفتی مانند حفاری که در عرف عملیات بالادستی نفتی عموماً شرکت‌های خدمات نفتی یا  Oil Service Company) OSC) نامیده می‌شوند، به علاوۀ شرکت‌های فعال در زنجیره EPC، جملگی در زنجیرۀ ارزشِ مهندسی، تامینِ کالا و ارائۀ سرویس و خدمات به صنعت بالادستی تعریف می‌شوند.

این شرکت‌ها در جریان اجرای قراردادهای بالادستی نفتی و پس از مرحلۀ اولیه عقد قراردادهای نفتی با برگزاری مناقصه، به عنوان پیمانکار شرکت‌های نفتی) E&P طرف قرارداد با شرکت ملی نفت ایران) برگزیده و به کار گرفته می‌شوند. شمای زیر، سطوح  مختلف شرکت‌ها در اجرای پروژه‌های نفت و گاز را نشان می‌دهد:

شرکت‌های نفتی یا شرکت‌های (E&P (Exploration & Production موردنظر، عملکردی کاملاً متفاوت از شرکت‌های OSC و EPC دارند و اغلب ورود مستقیمی در خدمات EPC، EPD یا ساخت کالا‌ها یا ارایۀ خدمات OSC مانند حفاری و خدمات حفاری ندارند. این شرکت‌ها عموماً وظیفۀ سرمایه‌گذاری، تأمین مالی، طراحی و مدیریت عملیات اکتشافی، مهندسی مخزن، ارایه MDP  برای هر مخزن، ADP برای مخازن مرتبط، مدیریت پروژه‌ها، عملیات توسعه میادین نفت و گاز و بهره‌برداری از تأسیسات بالادستی نفتی را بر عهده می‌گیرند که همگی این فعالیت‌ها از جنس مدیریت سرمایه و ریسک، هزینه و نقدینگی و مدیریت چندوجهی است تا در فرآیند اجراء و بهره‌برداری متضمن تأمین منافع سرمایه‌گذاران باشد.

بر اساس شیوه‌نامۀ ابلاغی وزیر نفت، شرکت‌های خدمات نفتی مانند حفاری که در عرف عملیات بالادستی نفت عموماً شرکت‌های خدمات نفتی یا (OSC (Oil Service Company  نامیده می‌شوند، به علاوۀ شرکت‌های فعال در زنجیرۀ  EPCهمگی در زنجیرۀ ارزش مهندسی، تأمین کالا و خدمات بالادستی تعریف می‌شوند و در جریان اجرای قراردادهای بالادستی نفتی و پس از مرحلۀ اولیه امضای قرارداد، با برگزاری مناقصه در یک فضای کاملا رقابتی انتخاب می‌شوند تا به عنوان پیمانکار شرکت‌های نفتی E&P  طرف قرارداد با شرکت ملی نفت ایران برگزیده و به کار گرفته ‌شوند و در یک فضای کاملا رقابتی بتوانند بهترین و موثرترین خدمات و کالاها را از بُعد کیفی، فنی و هزینه‌ای به شرکت‌های E&P ارائه دهند و در فرآیند مدیریت سرمایه و هزینه برای این شرکت‌ها ارزش افزودۀ مطمئنی را فراهم نمایند.

شکل زیر فرآیندهای اصلی کسب و کار در شرکت‌های E&P را نشان می‌دهد.

ارزیابی


در این فاز، تصمیم‌گیری در خصوص چگونگی تولید از یک میدان تازه کشف‌شده مورد بررسی قرار می‌گیرد. فرآیند ارزیابی معمولاً شامل موارد زیر است:

  1. تعیین مناسب‌ترین نقطه جهت حفر چاه توصیفی؛
  2. انجام آزمایش‌های گوناگون به منظور ارزیابی وضعیت مخزن؛
  3. تعیین میزان نفت/گاز درجای مخزن؛
  4. برآورد مقادیر قابل برداشت؛

اکتشاف


فاز اکتشاف در صنعت E&P شاملِ یافتن مخازن جدید به منظور همراهی با تقاضای روزافزون نفت و گاز است. با این فرض که مخازن نفت و گاز منابع محدودی دارند، نقش این فاز از فعالیت، به مثابۀ تزریق خون در رگ‌های شرکت‌های E&P است. شرکت‌های حاضر در این صنعت به منظور رشد و توسعۀ خویش می‌توانند شرکت‌های دیگر یا سرمایه‌ها و مخازن آنها را به تملک خویش در آورند. اغلب سازمان‌ها همزمان هر دوی این فعالیت‌ها را در جهت رشد خود انجام می‌دهند. امروزه فن‌آوری‌های پیشرفته‌ای برای اکتشاف و تحلیل‌های زمین‌شناسی، ژئوفیزیکی و ژئوشیمیایی به منظور تعیین میزان نفت درجا در یک مخزن با استفاده از روش‌ها و نرم‌افزارهای تخصصی به کار می‌رود.

تولید و بهره‌برداری


در این فاز بازگشت سرمایه و درآمدزایی به سرعت آغاز می‌شود. انطباق با مقررات‌‌های مربوط به ایمنی و بهداشت و محیط ‌زیست HSE معیار اصلی است. با این ذهنیت، اهداف اصلی در این فاز عبارتند از:

  1. حفظ تداوم جریان تولید در حداکثر ممکن؛
  2. پایش مستمر و اطمینان از بهینه بودن هزینه‌ها، تولید نفت از چاه‌ها، پالایش و فرآورش آن و انتقال به بخش‌های دیگر زنجیرۀ ارزش برای فروش

توسعه


صنعت E&P ماهیتی به شدت سرمایه‌بر دارد. بنابراین، سرمایۀ کلانی برای اجرای عملیات حفاری و خدمات فنی حفاری و همچنین ساخت سکوها و تأسیسات لازم، به منظور تضمین تولید حداکثری و زودهنگام در طول عمر یک میدان موردنیاز است. فرآیند توسعه میدان شامل موارد زیر است:

  1. تصمیم‌گیری در خصوص سرمایه‌گذاری؛
  2. نگاشتن سناریوهای مختلف توسعه با هزینه‌های تقریبی مربوطه؛
  3. عملیات حفاری؛
  4. تصمیم‌گیری در خصوص حجم عملیات روی سکو و زیر دریا (در خصوص میادین دریایی)؛
  5. اجرای تصمیمات برای ساخت تأسیسات و تولید از میدان؛
  6. آغاز طراحی مهندسی پایان بنیاد (Front-End) و در ادامه مهندسی تفصیلی و ساخت؛
  7. مدیریت شرکت‌های چندگانۀ درگیر در پروژه و اطلاعات مربوط به طراحی و ساخت تأسیسات؛

انواع تأسیسات شامل موارد زیر است:

  • سکّوها
  • تأسیسات حفاری چاه‌ها
  • تأسیسات بهره‌برداری و فرآورش اولیه
  • خطوط انتقال

خصوصیات شرکت‌های E&P

با توجه به تعاریف فوق، شرکت‌هایی که از آنها به عنوان شرکت‌های E&P یاد می‌شود، دارای خصوصیات و عملکردهای زیر هستند:

۱- توانمندی‌های فنی:

زمین‌شناسی و ژئوفیزیک، مهندسی مخازن، مدل‌سازی حوضه رسوبی، شناخت مشخصات مخزنی، مهندسی پایه و FEED ، مهندسی حفاری، تاسیسات سطح‌الارضی، راه‌اندازی، روش‌های IOR/EOR، مدیریت و بهینه‌سازی دارایی‌ها، تعمیر و تکمیل چاه‌ها

۲- توانمندی‌های مدیریتی:

 مدیریت چند دیسیپلینی پروژه و طرح، مدیریت و آنالیز ریسک، برون‌سپاری، برنامه‌ریزی عملیاتی و HSE

۳- توانمندی‌های مالی و حقوقی:

روش‌های تامین مالی، مذاکرات حقوقی و قراردادی

۴- توانمندی‌های مدیریت فناوری:

نیازسنجی فن‌آوری‌های موردنیاز میدان و تهیه شرح کار مربوطه و برون‌سپاری

از الزامات اصلی این شرکت‌ها  قبول ریسک برای ورود به پروژه‌های نفتی/ گازی است و داشتن سه شرط اصلی “تامین منابع مالی برای اجرای پروژه” ، “انتقال تکنولوژی روز جهانی” و “به کارگیری مدیریت روز جهانی برای اجرای پروژه” از الزامات یک شرکت E&P محسوب می‌شود که دستیابی به سه هدف فوق هم در سطح بین‌المللی و هم در تعامل کارفرمایان نفتی  کشورهای دیگر نیاز به مدیریت بالا در سه حوزۀ مذکور دارد .